Gwałtowny wzrost zachorowań na wirusowe zapalenie wątroby A – jakie są jego przyczyny

W ostatnich miesiącach w Polsce i w niektórych krajach europejskich obserwujemy gwałtowny wzrost zachorowań na wirusowe zapalenie wątroby typu A (WZW A), co ma istotne implikacje dla zdrowia publicznego, systemu opieki zdrowotnej i profilaktyki szczepiennej.

Skala epidemii w Polsce i Europie

Aktualne liczby i ich znaczenie

Do końca października 2025 roku w Polsce zgłoszono 731 przypadków WZW A, wobec 267 w analogicznym okresie roku poprzedniego. Zapadalność w 2025 roku wyniosła 1,95/100 000 mieszkańców wobec 0,71/100 000 rok wcześniej, co oznacza wielokrotny wzrost ryzyka zachorowania w krótkim czasie. W Czechach odnotowano 2375 przypadków w 2025 roku oraz 28 zgonów, co stanowi alarmujący przykład nasilenia epidemii w regionie. Dla porównania, w Unii Europejskiej w 2022 roku zgłoszono 4548 przypadków WZW A.

Interpretacja trendów

Skokowe zwiększenie liczby przypadków w Polsce i sąsiadujących krajach nie jest zdarzeniem losowym. Ma charakter ogniskowy i skumulowany, co sugeruje jednoczesne działanie kilku czynników – zwiększoną podatność populacyjną, przedkliniczną zakaźność oraz rozszerzenie łańcuchów transmisji poza grupy ryzyka do populacji ogólnej. Szybkie tempo przyrostu przypadków utrudnia szybkie opanowanie ognisk bez intensywnych działań profilaktycznych.

Przyczyny gwałtownego wzrostu zachorowań

Niska odporność populacyjna

Kluczową przyczyną jest kumulacja czynników epidemiologicznych prowadzących do zwiększonej podatności populacji i rozszerzonej transmisji wirusa. Polska przez wiele lat miała bardzo niską endemiczność WZW A, co przełożyło się na niskie naturalne uodpornienie młodszych kohort. Analizy seroprewalencji z lat 2009–2022 pokazują około 10% uodpornienia wśród nastolatków i około 70% w grupie powyżej 50 lat. Te różnice wiekowe powodują, że przy kontakcie z wirusem większość młodszych osób pozostaje podatna i łatwo tworzą się liczne ogniska zakażeń.

Zmiany epidemiologiczne i cechy zakażenia

Wirus ma kilka cech sprzyjających szybkiemu rozprzestrzenianiu: zakaźność pojawia się już około 10–14 dni przed wystąpieniem objawów, a wysoki odsetek infekcji przebiega bezobjawowo – około 90% u dzieci i 25–50% u dorosłych. Bezobjawowi nosiciele wydalają wirusa do środowiska i przyczyniają się do transmisji, szczególnie tam, gdzie higiena jest niewystarczająca. Początkowe ogniska w grupach wysokiego ryzyka (bezdomni, osoby używające narkotyków) szybko przeniosły się do populacji ogólnej, obejmując dzieci w wieku 5–9 lat, osoby 35–39 lat i seniorów.

Migracja i przemieszczanie ludzi

Eksperci wskazują, że część dynamiki epidemii może być związana z migracją po 2022 roku z terytorium Ukrainy. Wirus łatwiej rozprzestrzenia się, jeśli dochodzi do przemieszczania osób z obszarów o wyższej endemiczności, zwłaszcza gdy warunki sanitarne są ograniczone. Obszary o podwyższonej endemiczności obejmują m.in. Azję Południową, część Afryki, Bliski Wschód i Amerykę Łacińską, a przemieszczanie osób z tych regionów może wprowadzać dodatkowe łańcuchy transmisji lokalnie.

Drogi transmisji i grupy ryzyka

Dominujące drogi zakażenia

WZW A przenosi się głównie drogą fekalno-oralną. W około 90% przypadków zakażenia wynikają z kontaktu z zanieczyszczoną żywnością lub wodą oraz z braku higieny rąk. Surowe owoce morza, zwłaszcza ostrygi i inne skorupiaki odławiane w zanieczyszczonych wodach, często stanowią wektor ognisk związanych z żywnością. Bliski kontakt z osobą chorą – opieka w żłobkach, domach opieki, personel służby zdrowia – również znacząco zwiększa ryzyko transmisji.

Grupy o podwyższonym ryzyku ciężkiego przebiegu

Choć większość zakażeń u dzieci ma przebieg bezobjawowy, niektóre grupy są szczególnie narażone na cięższy przebieg i komplikacje: osoby z przewlekłymi chorobami wątroby, osoby nadużywające alkoholu oraz osoby o obniżonej odporności. Ponadto demografia zakażeń z 2025 roku wskazuje, że zakażenia częściej występowały u mężczyzn (66,4%) i mieszkańców miast (77,4%).

Dane demograficzne i kliniczne

Objawy, bezobjawowe zakażenia i okres zakaźności

Typowe objawy WZW A obejmują żółtaczkę, ból w prawym podżebrzu, nudności, wymioty, zmęczenie i podwyższoną aktywność aminotransferaz. Jednak duży odsetek bezobjawowych zakażeń – szczególnie u dzieci – utrudnia wczesne wykrycie. Okres inkubacji wynosi zwykle 15–50 dni, a zakaźność pojawia się około 10–14 dni przed objawami i utrzymuje się przez czas trwania objawów, co znacząco zwiększa potencjał do szerokiego rozprzestrzenienia przy braku kontroli.

Skala globalna i porównanie regionalne

Międzynarodowe statystyki i ich wnioski

Globalnie WZW A w dłuższym ujęciu dotyka około 100 milionów osób, a rocznie rejestruje się około 1,2–1,4 miliona przypadków. Około 20% chorych wymaga hospitalizacji, a śmiertelność wynosi około 1% zgłoszonych przypadków. Różnice regionalne wynikają głównie z poziomu sanitacji, dostępu do czystej wody oraz zaszczepienia populacji. Przykład Czech – 2375 przypadków i 28 zgonów w 2025 roku – ilustruje, że nawet kraje z rozwiniętym systemem opieki zdrowotnej mogą doświadczyć ciężkich konsekwencji epidemii przy braku wystarczającej odporności zbiorowej.

Odpowiedź zdrowia publicznego i profilaktyka

Działania rządu i systemu ochrony zdrowia

W odpowiedzi na nasilenie epidemii rząd zwiększył dostęp do szczepionek przeciw WZW A. W 2025 roku zaszczepiło się ponad 160 000 osób, a zamówiono dodatkowe 100 000 dawek. Szczepienia są skuteczną metodą ochrony, zwłaszcza dla osób z grup ryzyka oraz podróżujących do obszarów endemicznych. Skuteczność szczepionek monowalentnych jest wysoka i zapewnia długotrwałą ochronę po pełnym schemacie.

Najskuteczniejsze środki profilaktyczne

szczepienia ochronne: jednorazowe dawki i schematy dwuetapowe zapewniają wysoką ochronę przed zachorowaniem,
higiena rąk: mycie rąk mydłem i wodą po skorzystaniu z toalety i przed jedzeniem znacząco zmniejsza ryzyko transmisji,
bezpieczna woda i żywność: unikanie surowych skorupiaków z niezweryfikowanych źródeł oraz spożywanie wody z zaufanych systemów zmniejsza ryzyko zakażenia,
nadzór epidemiologiczny: szybkie wykrywanie ognisk, badania seroprewalencji i izolacja źródeł zakażeń hamują dalsze rozprzestrzenianie się wirusa.

Konsekwencje dla służb zdrowia i rekomendowane działania praktyczne

Obciążenie systemu i potrzeby logistyczne

Wzrost liczby zachorowań powoduje większe obciążenie oddziałów zakaźnych i ambulatoryjnych oraz zwiększone zapotrzebowanie na szczepionki, środki ochrony osobistej i diagnostykę serologiczną. Szpitale muszą być przygotowane na utrzymanie łóżek dla chorych wymagających hospitalizacji (około 20% przypadków), a system monitoringu epidemiologicznego powinien zwiększyć częstotliwość badań i analizę danych seroprewalencji, by ocenić tempo zmian odporności populacyjnej.

Rekomendowane działania dla placówek i personelu

Kluczowe działania obejmują: szybkie udostępnienie szczepionek w placówkach POZ, obowiązkowe szczepienia dla personelu żłobków i domów opieki w obszarach z wysoką transmisją, intensyfikację edukacji o higienie rąk w szkołach i placówkach opiekuńczych oraz kontrole sanitarne punktów sprzedaży owoców morza. W sytuacjach ognisk żywnościowych konieczne są inspekcje i badania próbek wody i żywności.

Monitoring, badania i dalsze potrzeby

Badania wymagane do opanowania kryzysu

Potrzebna jest dalsza analiza łańcuchów transmisji i identyfikacja konkretnych źródeł żywnościowych w ogniskach. Warto rozszerzyć przesiewowe badania serologiczne w grupach ryzyka i w ogniskach, aby śledzić zmiany seroprewalencji i ocenić skuteczność interwencji szczepiennych. Również monitoring środowiskowy wody i punktów dystrybucji żywności może ujawnić źródła epidemii.

Rola komunikacji i edukacji

Przejrzysta komunikacja z społeczeństwem ma kluczowe znaczenie: informowanie o dostępności szczepionek, przypominanie o higienie rąk, ostrzeganie przed surowymi owocami morza z niepewnych źródeł oraz szybkie raportowanie objawów do lekarza. Wzrost świadomości wśród podróżnych, personelu służb sanitarnych i osób pracujących z żywnością jest jednym z najskuteczniejszych sposobów ograniczenia dalszej transmisji.

Co każdy czytelnik może zrobić od zaraz

Proste, skuteczne kroki

Osoby indywidualne mogą podjąć konkretne działania: sprawdzić status swoich szczepień przeciw WZW A i w razie potrzeby zaszczepić się przed podróżą do obszaru endemicznego; konsekwentnie myć ręce mydłem i wodą po skorzystaniu z toalety oraz przed jedzeniem; unikać surowych ostryg i skorupiaków z niezweryfikowanych źródeł; oraz zgłaszać lekarzowi objawy żółtaczki lub silnego zmęczenia w celu jak najszybszej diagnostyki i zgłoszenia przypadku do służb sanitarno-epidemiologicznych.